Η ενεργοποίηση της ακαδημαϊκής διασποράς απαιτεί τρία βήματα με αυτή τη σειρά: χαρτογράφηση των επιστημόνων ελληνικής καταγωγής στο εξωτερικό, θεσμοθέτηση σημείου συντονισμού μέσα στο ίδρυμα και ενεργοποίηση θεματικών συμπράξεων αντί για αποσπασματικά μνημόνια. Το OECD και ανεξάρτητοι φορείς παρέχουν ήδη τα δεδομένα και τη μεθοδολογία που χρειάζεται ένα πανεπιστήμιο για να ξεκινήσει άμεσα.
Συνοπτικά:
- Περίπου το 44% των καταγεγραμμένων επιστημόνων ελληνικής καταγωγής εργάζεται στο εξωτερικό, κυρίως στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο, αλλά η εκτίμηση αφορά συγκεκριμένη βιβλιογραφική καταγραφή.
- Ξεκινήστε πιλοτικά από έναν κλάδο με πυκνή διασπορά, χαρτογραφήστε επιστήμονες ανά χώρα και ίδρυμα, έπειτα συγκροτήστε θεματικό δίκτυο με κοινούς στόχους αντί για μεμονωμένα μνημόνια.
- Θεσμοθετήστε σημείο συντονισμού με σαφή εντολή και προϋπολογισμό, ορίστε ακαδημαϊκό υπεύθυνο ανά σχολή και αξιολογείτε ετησίως δημοσιεύσεις, προτάσεις και μετακινήσεις φοιτητών.
- Το Erasmus+, οι ευρωπαϊκές συμμαχίες πανεπιστημίων και τα κοινά μεταπτυχιακά προγράμματα μπορούν να στηρίξουν συνδιδασκαλία και συνεργασίες με επιστήμονες της διασποράς.
- Πριν αρχίσει κοινό ερευνητικό έργο, συμφωνήστε γραπτώς την κατανομή δικαιωμάτων, την ανοικτή πρόσβαση στα δεδομένα και τους όρους σε περίπτωση διακοπής συνεργασίας.
Πίνακας περιεχομένων
- Γιατί η σύνδεση με την ακαδημαϊκή διασπορά αποτελεί προτεραιότητα για τα ΑΕΙ
- Πυλώνες στρατηγικής για εξωστρέφεια προς τη διασπορά
- Πρακτικά βήματα: οργανωτική δομή, διαδικασίες και δείκτες απόδοσης
- Πηγές χρηματοδότησης και προγράμματα που αξίζει να αξιοποιήσουν τα ΑΕΙ
- Διαχείριση διανοητικής ιδιοκτησίας και μεταφορά γνώσης σε διεθνείς συνεργασίες
- Προσφορά και ρόλος του Παρατηρητηρίου Ελληνισμού στην ενεργοποίηση της διασποράς
- Προοπτική: από το brain drain στην κυκλοφορία ταλέντων
- Πώς να ξεκινήσετε συνεργασία με το Παρατηρητήριο Ελληνισμού
- Συχνές ερωτήσεις
- Πηγές
Γιατί η σύνδεση με την ακαδημαϊκή διασπορά αποτελεί προτεραιότητα για τα ΑΕΙ
Η διεθνής κινητικότητα επιστημόνων δεν είναι περιθωριακό φαινόμενο. Το OECD καταγράφει ότι περίπου το 29% των διδακτορικών αποφοίτων ήταν διεθνώς κινητοί το 2023, γεγονός που διευρύνει σημαντικά το απόθεμα γνώσης που κυκλοφορεί εκτός συνόρων. Για την ελληνική περίπτωση, η καταγραφή επιστημόνων ελληνικής καταγωγής εκτιμά ότι περίπου το 44% εργάζεται στο εξωτερικό, κυρίως στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Ένα σημαντικό ποσοστό Ελλήνων επιστημόνων της καταγραφής εργάζεται εκτός Ελλάδας, κάτι που σημαίνει ότι η γνώση και η τεχνογνωσία τους παραμένουν αναξιοποίητες όσο δεν υπάρχει οργανωμένος δίαυλος επικοινωνίας με τα ΑΕΙ.
Η απουσία φυσικής επιστροφής δεν σημαίνει απουσία αξίας:
- Κοινές δημοσιεύσεις με συν-συγγραφείς στο εξωτερικό ενισχύουν την προβολή της ελληνικής έρευνας.
- Η πρόσβαση σε διεθνή χρηματοδοτικά σχήματα συχνά περνά μέσα από υπάρχοντα δίκτυα επιστημόνων της διασποράς.
- Το νομοθετικό και ευρωπαϊκό πλαίσιο, όπως περιγράφεται στον Eurydice, συνδέει όλο και περισσότερο τη χρηματοδότηση των ΑΕΙ με δείκτες διεθνοποίησης.
Πυλώνες στρατηγικής για εξωστρέφεια προς τη διασπορά
Μια συνεκτική στρατηγική εξωστρέφειας στηρίζεται σε τέσσερις άξονες που λειτουργούν διαδοχικά, όχι παράλληλα και αποσπασματικά.
- Χαρτογράφηση και ψηφιακό μητρώο: καταγραφή επιστημόνων ελληνικής καταγωγής ανά κλάδο, ίδρυμα και χώρα, με δομημένη βάση δεδομένων που ανανεώνεται τακτικά.
- Θεματικά δίκτυα αντί για μεμονωμένα μνημόνια: συγκρότηση ομάδων γύρω από συγκεκριμένο γνωστικό αντικείμενο, όπου η συνεργασία τεκμηριώνεται με κοινούς στόχους και όχι μόνο με υπογραφή πλαισίου συνεργασίας.
- Virtual fellowships: προγράμματα που επιτρέπουν συμμετοχή επιστημόνων της διασποράς σε διδασκαλία, επίβλεψη ή ερευνητικές ομάδες χωρίς κόστος μετακίνησης.
- Κοινά έργα και υποδομές: ανάπτυξη κοινών ερευνητικών υποδομών ή εργαστηρίων όπου το ίδρυμα και το μέλος της διασποράς μοιράζονται πόρους και αποτελέσματα.
Η σειρά αυτή έχει σημασία: χωρίς χαρτογράφηση, τα θεματικά δίκτυα χτίζονται τυχαία και χωρίς στρατηγική κατεύθυνση.
Επαγγελματική συμβουλή: Ξεκινήστε με έναν μόνο επιστημονικό κλάδο όπου η διασπορά είναι πυκνή, δοκιμάστε τη μεθοδολογία εκεί και επεκτείνετε σταδιακά σε άλλα τμήματα.
Τέλος, η διεθνοποίηση πρέπει να μπει επίσημα στο στρατηγικό σχέδιο του ιδρύματος, με συγκεκριμένους δείκτες απόδοσης που αξιολογούνται ετησίως από τη διοίκηση, όχι μόνο από το τμήμα διεθνών σχέσεων.
Πρακτικά βήματα: οργανωτική δομή, διαδικασίες και δείκτες απόδοσης
Η θεσμοθέτηση ενός σημείου συντονισμού είναι προαπαιτούμενο, όχι πολυτέλεια. Χωρίς σαφή ρόλο και προϋπολογισμό, οι πρωτοβουλίες διασποράς εξαρτώνται από την προσωπική πρωτοβουλία μεμονωμένων καθηγητών και σβήνουν όταν αυτοί συνταξιοδοτούνται ή αλλάζουν θέση.
Μια λειτουργική δομή περιλαμβάνει:
- Ένα γραφείο ή σημείο αναφοράς (συχνά μέσα στο τμήμα διεθνών σχέσεων) με σαφή εντολή για τη διασπορά συγκεκριμένα, ξεχωριστά από τη γενική διεθνή κινητικότητα.
- Έναν ακαδημαϊκό υπεύθυνο ανά σχολή που γνωρίζει το δίκτυο επιστημόνων του αντίστοιχου κλάδου στο εξωτερικό.
- Τυποποιημένη διαδικασία προσέγγισης: πρώτη επαφή, κοινή συνάντηση εξερεύνησης ενδιαφέροντος, πρόταση συγκεκριμένου έργου, υπογραφή συνεργασίας με μετρήσιμους στόχους.
- Ετήσια αναθεώρηση των συνεργασιών, ώστε όσες παραμένουν ανενεργές να μην καταλαμβάνουν θέση σε επίσημες αναφορές.
Οι δείκτες απόδοσης πρέπει να είναι συγκεκριμένοι και να μετρούν πραγματική δραστηριότητα, όχι μόνο αριθμό υπογεγραμμένων εγγράφων: αριθμός κοινών δημοσιεύσεων, αριθμός κοινών ερευνητικών προτάσεων που κατατέθηκαν, συμμετοχή σε διεθνή consortia και αριθμός φοιτητών ή διδακτόρων που κινήθηκαν μέσω της συνεργασίας. Ένα ίδρυμα που παρακολουθεί αυτούς τους δείκτες ετησίως μπορεί να διακρίνει γρήγορα ποιες συνεργασίες παράγουν πραγματικά αποτελέσματα.
Πηγές χρηματοδότησης και προγράμματα που αξίζει να αξιοποιήσουν τα ΑΕΙ
Η χρηματοδότηση δεν χρειάζεται να αναζητηθεί από το μηδέν. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο προσφέρει ήδη εργαλεία προσαρμοσμένα σε συνεργασίες αυτού του τύπου, όπως περιγράφεται στον Eurydice.
- Το Erasmus+ καλύπτει κινητικότητα προσωπικού και φοιτητών, αλλά και στρατηγικές συμπράξεις ανάμεσα σε ιδρύματα, κάτι που μπορεί να στηρίξει κοινά μαθήματα με διδάσκοντες της διασποράς.
- Οι ευρωπαϊκές συμμαχίες πανεπιστημίων (European Universities) ανοίγουν δίαυλο για ένταξη φορέων της διασποράς ως εξωτερικούς συνεργάτες σε κοινά προγράμματα σπουδών.
- Τα κοινά μεταπτυχιακά προγράμματα (Erasmus Mundus) επιτρέπουν συνδιδασκαλία με καθηγητές που εργάζονται σε ιδρύματα του εξωτερικού.
- Εθνικά ερευνητικά προγράμματα μπορούν να σχεδιαστούν ώστε να απαιτούν ή να επιβραβεύουν τη συμμετοχή επιστήμονα της διασποράς ως συνεργάτη.
Στην προετοιμασία προτάσεων, η ύπαρξη ήδη ενεργού δικτύου διασποράς αποτελεί ανταγωνιστικό πλεονέκτημα: οι αξιολογητές αναγνωρίζουν συνεργασίες με υπαρκτό ιστορικό κοινής δουλειάς, όχι απλώς δηλώσεις πρόθεσης.
Διαχείριση διανοητικής ιδιοκτησίας και μεταφορά γνώσης σε διεθνείς συνεργασίες
Κάθε διεθνής συνεργασία που παράγει ερευνητικό αποτέλεσμα χρειάζεται εξαρχής σαφή πολιτική διανοητικής ιδιοκτησίας, όχι διευθέτηση μετά το γεγονός. Ο κώδικας ορθής πρακτικής για τη διαχείριση της διανοητικής ιδιοκτησίας περιγράφει τις βασικές αρχές που πρέπει να ακολουθούν τα ελληνικά ιδρύματα.
Τα βασικά στοιχεία μιας λειτουργικής πολιτικής περιλαμβάνουν:
- Σαφή κατανομή δικαιωμάτων πριν την έναρξη του κοινού έργου, όχι μετά τη δημοσίευση αποτελεσμάτων.
- Μηχανισμούς εμπορικής αξιοποίησης όταν η έρευνα οδηγεί σε εφαρμόσιμο προϊόν ή μέθοδο.
- Πολιτική ανοικτής πρόσβασης για δεδομένα και δημοσιεύσεις, ευθυγραμμισμένη με τις απαιτήσεις ευρωπαϊκών προγραμμάτων.
- Συμβατικές ρήτρες που προβλέπουν τι συμβαίνει σε περίπτωση διακοπής της συνεργασίας.
Η απουσία σαφούς πολιτικής ΔΙ είναι συχνά ο λόγος που μια καλή συνεργασία διασποράς δεν προχωρά ποτέ σε επίσημο κοινό έργο, καθώς κανένα μέρος δεν θέλει να αναλάβει το ρίσκο χωρίς καθορισμένους όρους.
Προσφορά και ρόλος του Παρατηρητηρίου Ελληνισμού στην ενεργοποίηση της διασποράς
Λειτουργούμε ως ανεξάρτητος, μη κερδοσκοπικός μηχανισμός παρακολούθησης του Ελληνισμού στη διασπορά, χωρίς καμία κρατική ή κομματική εξάρτηση. Αυτή η ανεξαρτησία μάς επιτρέπει να προσφέρουμε τεκμηριωμένη ανάλυση σε θέματα γεωπολιτικής, ασφάλειας και διασπορικών θεσμών, χωρίς τους περιορισμούς που συχνά έχει ένα κρατικό ίδρυμα.
Για ένα πανεπιστήμιο που θέλει να ξεκινήσει χαρτογράφηση της δικής του επιστημονικής διασποράς, προτείνουμε ένα πιλοτικό έργο μικρής κλίμακας: συγκέντρωση στοιχείων για έναν κλάδο, ανάλυση δικτύου και διάχυση ευρημάτων μέσα σε λίγους μήνες. Προσκαλούμε ακαδημαϊκούς να συμμετάσχουν ως Fellows, συνεισφέροντας τεχνογνωσία στον δικό τους τομέα. Κάθε ισχυρισμός που δημοσιεύουμε συνοδεύεται από σαφείς πηγές, κάτι που διευκολύνει τη χρήση του υλικού μας ως σημείο αναφοράς σε ακαδημαϊκές προτάσεις.
Προοπτική: από το brain drain στην κυκλοφορία ταλέντων
Η έννοια του «brain drain» προϋποθέτει απώλεια. Η «κυκλοφορία ταλέντων» αναγνωρίζει ότι ένας επιστήμονας που εργάζεται στο εξωτερικό μπορεί να παραμείνει ενεργός κόμβος γνώσης για το ίδρυμα καταγωγής του, χωρίς ποτέ να επιστρέψει μόνιμα. Η μετάβαση αυτή απαιτεί πολιτικές που δίνουν κίνητρα συνεργασίας, όπως σύνθετες χρηματοδοτήσεις και κοινά διδακτορικά, αντί να επενδύουν αποκλειστικά σε προσπάθειες επαναπατρισμού. Η πιο βιώσιμη σχέση γνώσης δεν είναι αυτή που φέρνει πίσω τον επιστήμονα, αλλά αυτή που τον κρατά μόνιμα συνδεδεμένο.
— Alexios
Πώς να ξεκινήσετε συνεργασία με το Παρατηρητήριο Ελληνισμού
Αν εκπροσωπείτε ίδρυμα που θέλει να ενεργοποιήσει τη δική του διασπορά, η συνεργασία μαζί μας ξεκινά με απλά βήματα, χωρίς γραφειοκρατικό κόστος εισόδου.
- Επισκεφθείτε τη σελίδα Fellows για να δείτε πώς συμμετέχουν ήδη ακαδημαϊκοί στο δίκτυό μας.
- Προτείνετε ένα πιλοτικό έργο χαρτογράφησης για τον δικό σας επιστημονικό κλάδο.
- Επικοινωνήστε μέσω της κύριας σελίδας μας για να συζητήσουμε τη μορφή συνεργασίας που ταιριάζει στο ίδρυμά σας.
Συχνές ερωτήσεις
Τι σημαίνει εξωστρέφεια πανεπιστημίων προς τη διασπορά;
Σημαίνει την οργανωμένη σύνδεση ενός πανεπιστημίου με επιστήμονες ελληνικής καταγωγής που εργάζονται στο εξωτερικό, μέσω θεματικών δικτύων, κοινών ερευνητικών έργων και προγραμμάτων ανταλλαγής. Δεν αφορά μεμονωμένες προσωπικές επαφές, αλλά θεσμοθετημένη διαδικασία με μετρήσιμους στόχους.
Πόσοι Έλληνες επιστήμονες εργάζονται στο εξωτερικό;
Σύμφωνα με καταγραφή του OECD, περίπου το 44% των καταγεγραμμένων επιστημόνων ελληνικής καταγωγής εργάζεται στο εξωτερικό, κυρίως στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ο αριθμός αυτός αφορά συγκεκριμένη καταγραφή βασισμένη σε βιβλιογραφικές βάσεις δεδομένων, όχι το σύνολο της ελληνικής επιστημονικής διασποράς.
Ποια χρηματοδοτικά εργαλεία στηρίζουν συνεργασίες με τη διασπορά;
Το Erasmus+, οι ευρωπαϊκές συμμαχίες πανεπιστημίων και τα κοινά μεταπτυχιακά προγράμματα προσφέρουν ήδη δομές που μπορούν να ενσωματώσουν επιστήμονες της διασποράς ως συνεργάτες. Τα εθνικά ερευνητικά προγράμματα μπορούν επίσης να σχεδιαστούν ώστε να επιβραβεύουν τέτοιες συμπράξεις.
Πώς μετριέται η επιτυχία μιας στρατηγικής σύνδεσης με τη διασπορά;
Οι βασικοί δείκτες περιλαμβάνουν τον αριθμό κοινών δημοσιεύσεων, τις κοινές ερευνητικές προτάσεις που κατατέθηκαν και τη συμμετοχή σε διεθνή consortia. Ένα ίδρυμα που παρακολουθεί αυτούς τους δείκτες ετησίως μπορεί να εντοπίσει ποιες συνεργασίες παράγουν πραγματικό αποτέλεσμα και ποιες παραμένουν ανενεργές.
Πώς μπορεί ένα πανεπιστήμιο να συνεργαστεί με το Παρατηρητήριο Ελληνισμού;
Ακαδημαϊκοί μπορούν να συμμετάσχουν ως Fellows μέσω της αντίστοιχης σελίδας μας ή να προτείνουν πιλοτικό έργο χαρτογράφησης για συγκεκριμένο επιστημονικό κλάδο. Κάθε συνεργασία βασίζεται σε τεκμηριωμένη ανάλυση με σαφείς πηγές.
Πηγές
Οι παρακάτω πηγές τεκμηριώνουν τα στατιστικά στοιχεία και το νομοθετικό πλαίσιο που αναφέρονται παραπάνω, και αποτελούν σημείο εκκίνησης για περαιτέρω έρευνα.
- Greek emigrants engaged in research and study abroad: A Review of Greek Emigrants | OECD
- Other dimensions of internationalisation in higher education | Eurydice