Τα μεταναστευτικά κύματα των Ελλήνων: ιστορία, αιτίες και σημερινά δεδομένα

Τα μεταναστευτικά κύματα των Ελλήνων περιλαμβάνουν τέσσερις κύριες περιόδους: τη μαζική φυγή προς ΗΠΑ και Αυστραλία στις αρχές του 20ού αιώνα, τη μετακίνηση προσφύγων μετά τη Μικρασιατική καταστροφή του 1922, τη μεταπολεμική μετανάστευση προς Γερμανία και Αυστραλία (1950-1970) και το νέο κύμα φυγής πτυχιούχων μετά την οικονομική κρίση του 2010. Ο ΟΟΣΑ καταγράφει πάνω από 800.000 ανθρώπους γεννημένους στην Ελλάδα σε χώρες μέλη του το 2020/21, ενώ η ΕΛΣΤΑΤ δείχνει νέα συρρίκνωση των νεανικών ηλικιακών ομάδων την τελευταία δεκαετία. Παρακάτω αναλύουμε πότε, γιατί και πού μετακινήθηκαν οι Έλληνες, και τι σημαίνει αυτό για τη σημερινή Ελλάδα.

Συνοπτικά:

• Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται αυξημένο ενδιαφέρον για επιστροφή μεταναστών, με εισροές γύρω στις 98.000 το 2023-2024, αλλά παραμένει η γενική τάση φυγής.
• Το μαζικό κύμα μεταναστών μεταξύ 1950 και 1970 συγκέντρωσε περίπου 270.000 Έλληνες σε Γερμανία και Αυστραλία, με αλλαγές στο προφίλ τους από εργάτες σε πτυχιούχους.
• Οι κύριες αιτίες των μεταναστευτικών ρευμάτων ήταν οικονομική ανάγκη, πολεμικά και πολιτικά σοκ, και οργανωμένες συμφωνίες εργασίας.
• Η διαρροή εγκεφάλων αφορά σε εξειδικευμένο προσωπικό, με μείωση 22% στη νεανική ηλικιακή ομάδα 20-29 ετών την τελευταία δεκαετία.

Πίνακας περιεχομένων

• Ιστορία της ελληνικής μετανάστευσης: τα κύρια κύματα ανά περίοδο
• Ποιες είναι οι κύριες αιτίες των μεταναστευτικών ρευμάτων;
• Πού εγκαταστάθηκαν οι έλληνες μετανάστες και ποιο ήταν το προφίλ τους;
• Ποιες είναι οι κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις της μετανάστευσης;
• Τι δείχνουν τα πιο πρόσφατα στοιχεία για τη μετανάστευση (2020-2025);
• Πώς εξελίσσεται η επιστροφή και η επανένταξη των μεταναστών στην Ελλάδα;
• Πώς άλλαξε η ελληνική πολιτική μετανάστευσης στον καιρό;
• Γιατί έχει σημασία η συστηματική παρακολούθηση της διασποράς
• Βρείτε εκτενέστερη τεκμηρίωση στο Hellenism Observatory
• Πηγές
• Συχνές ερωτήσεις

Ιστορία της ελληνικής μετανάστευσης: τα κύρια κύματα ανά περίοδο

Η ιστορία της ελληνικής μετανάστευσης δεν είναι ένα ενιαίο φαινόμενο, αλλά μια αλυσίδα διακριτών κυμάτων, το καθένα με δικά του αίτια και προορισμούς.

Το πρώτο μεγάλο κύμα ξεκίνησε γύρω στο 1900 και κράτησε μέχρι τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αγρότες και ανειδίκευτοι εργάτες από την Πελοπόννησο και τη Μακεδονία έφυγαν κυρίως προς τις ΗΠΑ, με μικρότερες ροές προς Καναδά και Αυστραλία. Δούλευαν σε σιδηροδρόμους, ορυχεία και εργοστάσια, στέλνοντας εμβάσματα που κρατούσαν όρθιες ολόκληρες οικογένειες στην ελληνική ύπαιθρο. Η κοινότητα αυτή δεν ήρθε χωρίς κόστος: το 1909, στην Ομάχα της Νεμπράσκα, Έλληνες μετανάστες δέχτηκαν βίαιη επίθεση από όχλο σε ένα από τα πιο σκληρά επεισόδια ξενοφοβίας εκείνης της εποχής, γεγονός που επιτάχυνε την ίδρυση οργανώσεων αλληλοβοήθειας όπως η AHEPA το 1922.

Η Μικρασιατική καταστροφή του 1922 δεν ήταν μετανάστευση με την κλασική έννοια, αλλά αναγκαστική μετακίνηση πληθυσμού. Πάνω από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες κατέκλυσαν την ηπειρωτική Ελλάδα μέσα σε λίγους μήνες, αλλάζοντας μόνιμα τη δημογραφική και πολιτική σύνθεση της χώρας. Πολλοί από αυτούς τους πρόσφυγες, ή τα παιδιά τους, ξαναμετανάστευσαν αργότερα, καθώς η οικονομική ένταξή τους στην Ελλάδα παρέμεινε δύσκολη για δεκαετίες.

Το τρίτο και ίσως πιο καθοριστικό κύμα ήρθε μεταξύ 1950 και 1970. Η μεταπολεμική Ελλάδα, εξαντλημένη από κατοχή και εμφύλιο, δεν είχε δουλειές για εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους. Η Γερμανία υπέγραψε διμερείς συμφωνίες πρόσληψης εργατικού δυναμικού, ενώ η Αυστραλία άνοιξε τις πόρτες της σε μαζικό εποικισμό. Ανάμεσα στο 1952 και το 1974 εγκαταστάθηκαν εκεί περίπου 270.000 Έλληνες και Κύπριοι, σχηματίζοντας μία από τις μεγαλύτερες ελληνικές παροικίες εκτός Ελλάδας.

Μετά το 1990 η εικόνα αλλάζει. Η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα διευκόλυνε την ελεύθερη κυκλοφορία, και η μετανάστευση έγινε πιο ρευστή, λιγότερο μόνιμη, περισσότερο συνδεδεμένη με σπουδές και επαγγελματική εξειδίκευση. Το τέταρτο κύμα ξεκίνησε με την οικονομική κρίση του 2010 και αφορούσε κυρίως φυγή νέων με υψηλή μορφωση, όχι εργάτες.

Συνοπτικά, τα τέσσερα κύρια κύματα είναι:

• Αρχές 20ού αιώνα (1900-1920): αγρότες και εργάτες προς ΗΠΑ, Καναδά.
• 1922 και μετά: πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, εσωτερική ανακατανομή πληθυσμού.
• 1950-1970: μαζική μετακίνηση προς Γερμανία και Αυστραλία.
• Μετά το 2010: φυγή πτυχιούχων λόγω οικονομικής κρίσης.

Ποιες είναι οι κύριες αιτίες των μεταναστευτικών ρευμάτων;

Κάθε κύμα γεννήθηκε από συνδυασμό παραγόντων, όχι από μία αιτία. Η φτώχεια στην ύπαιθρο έσπρωξε τους πρώτους μετανάστες, αλλά ο πόλεμος και οι πολιτικές αναταραχές, από τη Μικρασιατική καταστροφή μέχρι τον εμφύλιο και τη δικτατορία, δημιούργησαν απότομα κύματα φυγής που καμία οικονομική στατιστική δεν μπορεί μόνη της να εξηγήσει.

Οι διακρατικές συμφωνίες έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στο μεταπολεμικό κύμα: η Γερμανία και η Αυστραλία δεν δέχονταν απλώς μετανάστες, τους αναζητούσαν ενεργά μέσω οργανωμένων προγραμμάτων πρόσληψης. Παράλληλα, τα οικογενειακά δίκτυα λειτούργησαν ως πολλαπλασιαστής: ένας συγγενής που είχε ήδη εγκατασταθεί σε μια πόλη της Γερμανίας ή του Σικάγου άνοιγε τον δρόμο σε δεκάδες άλλους από το ίδιο χωριό.

Τα κύρια αίτια συνοψίζονται σε:

• Οικονομική ανεργία και έλλειψη ευκαιριών στην ελληνική ύπαιθρο.
• Πολεμικά και πολιτικά σοκ (Μικρασιατική καταστροφή, εμφύλιος, δικτατορία 1967-1974).
• Οργανωμένες διμερείς συμφωνίες εργασίας με Γερμανία και Αυστραλία.
• Οικογενειακά δίκτυα και εμβάσματα που διευκόλυναν νέες αναχωρήσεις.

Επαγγελματική συμβουλή: Όταν διαβάζετε στατιστικά μετανάστευσης, ελέγχετε πάντα αν αφορούν γεννήσεις στην Ελλάδα ή ελληνική υπηκοότητα· τα δύο μεγέθη διαφέρουν σημαντικά, ειδικά για τις δεύτερες γενιές.

Πού εγκαταστάθηκαν οι έλληνες μετανάστες και ποιο ήταν το προφίλ τους;

Η γεωγραφική συγκέντρωση των ελληνικών ροών είναι εντυπωσιακά στενή. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, το 93% των γεννημένων στην Ελλάδα που ζουν σε χώρες του οργανισμού συγκεντρώνεται σε μόλις δώδεκα χώρες.

Στατιστικό στοιχείο: Πάνω από 800.000 άνθρωποι γεννημένοι στην Ελλάδα ζούσαν σε χώρες του ΟΟΣΑ το 2020/21, με τη Γερμανία να παραμένει ο κύριος προορισμός, ακολουθούμενη από ΗΠΑ, Αυστραλία, Ηνωμένο Βασίλειο και Καναδά.

Η Γερμανία συγκέντρωσε το μεγαλύτερο μέρος της μεταπολεμικής μετανάστευσης λόγω γεωγραφικής εγγύτητας και των συμφωνιών εργατικού δυναμικού. Η Αυστραλία, αντίθετα, λειτούργησε ως χώρα μόνιμης εγκατάστασης μέσω δύο ξεχωριστών φάσεων εποικισμού: μια πρώιμη τον 19ο αιώνα και μια πολύ μεγαλύτερη μεταπολεμική φάση μεταξύ 1870 και 1974. Οι ΗΠΑ και ο Καναδάς παρέμειναν σταθεροί προορισμοί σε όλη τη διάρκεια του αιώνα, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο ενισχύθηκε ιδιαίτερα μετά το 2010.

Το δημογραφικό προφίλ άλλαξε ριζικά με τον καιρό. Οι πρώτοι μετανάστες ήταν κυρίως ανύπαντροι άνδρες χωρίς ειδίκευση, που αναζητούσαν χειρωνακτική εργασία. Το μεταπολεμικό κύμα έφερε πλέον ολόκληρες οικογένειες, με αυξημένη συμμετοχή γυναικών στην εργατική δύναμη των χωρών υποδοχής. Το σύγχρονο κύμα αντιστρέφει εντελώς την εικόνα: πρόκειται κατά κύριο λόγο για νέους πτυχιούχους, με ισορροπημένη εκπροσώπηση των δύο φύλων και υψηλότερο μέσο μορφωτικό επίπεδο από κάθε προηγούμενη γενιά μεταναστών.

• Γερμανία: κύριος προορισμός του μεταπολεμικού κύματος (1950-1970).
• Αυστραλία: περίπου 270.000 εγκαταστάσεις μεταξύ 1952 και 1974.
• ΗΠΑ και Καναδάς: σταθερή παρουσία σε όλο τον 20ό αιώνα.
• Ηνωμένο Βασίλειο: ενισχυμένη ροή μετά την κρίση του 2010.

Ποιες είναι οι κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις της μετανάστευσης;

Η απώλεια ανθρώπινου κεφαλαίου, γνωστή ως «διαρροή εγκεφάλων», είναι η πιο συζητημένη συνέπεια του σύγχρονου κύματος. Όταν φεύγουν γιατροί, μηχανικοί και ερευνητές που η ελληνική πολιτεία εκπαίδευσε με δημόσιους πόρους, η χώρα χάνει την επένδυση χωρίς να εισπράττει την απόδοσή της. Η ΕΛΣΤΑΤ καταγράφει μείωση 22% στην ηλικιακή ομάδα 20-29 ετών μεταξύ 2011 και 2021, στοιχείο που δείχνει πόσο βαθιά χτύπησε η κρίση τον ενεργό πληθυσμό.

Τα εμβάσματα λειτούργησαν ιστορικά ως διπλή λεπίδα: ενίσχυαν τα οικογενειακά εισοδήματα στην Ελλάδα, αλλά ταυτόχρονα σηματοδοτούσαν την απουσία εργατικών χεριών από την τοπική οικονομία. Ποιοτικές μελέτες περιγράφουν αυτή την εμπειρία ως «διπλή απουσία», μια κατάσταση όπου ο μετανάστης δεν ανήκει πλέον πλήρως ούτε στην πατρίδα ούτε στη χώρα υποδοχής. Η έννοια αυτή εξηγεί γιατί οι επιπτώσεις της μετανάστευσης δεν σταματούν στα οικονομικά μεγέθη.

Οι δεύτερες γενιές αντιμετώπισαν το δικό τους ζήτημα ταυτότητας: μεγάλωσαν ανάμεσα σε δύο γλώσσες και δύο πολιτισμικά πλαίσια, συχνά με αβέβαιη σχέση με την ελληνική τους καταγωγή. Ταυτόχρονα, η επανένταξη όσων επέλεξαν να γυρίσουν στην Ελλάδα αποδείχθηκε δυσκολότερη απ’ όσο περίμεναν, λόγω γραφειοκρατικών εμποδίων και έλλειψης θεσμικής υποστήριξης.

• Απώλεια εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού (brain drain) σε τομείς υγείας, μηχανικής και τεχνολογίας.
• Εμβάσματα ως στήριγμα οικογενειακού εισοδήματος, αλλά και ένδειξη αποδυνάμωσης της τοπικής αγοράς εργασίας.
• Ζητήματα ταυτότητας και ένταξης στις δεύτερες και τρίτες γενιές της διασποράς.
• Δυσκολίες επανένταξης για όσους επιστρέφουν, ιδίως σε επαγγελματικό και γραφειοκρατικό επίπεδο.

Τι δείχνουν τα πιο πρόσφατα στοιχεία για τη μετανάστευση (2020-2025);

Η εικόνα της τελευταίας πενταετίας συνδυάζει συνεχιζόμενη φυγή με πρώτα σημάδια επιστροφής. Ο αριθμός πτυχιούχων γεννημένων στην Ελλάδα που ζουν σε χώρες της ΕΕ και της ΕΖΕΣ έφτασε τις 113.600 το 2024, αυξημένος σε σχέση με το 2021. Παράλληλα, ενδεικτικά στοιχεία για την περίοδο 2023-2024 δείχνουν περίπου 98.000 εισροές έναντι 69.000 εκροών, πρώτη ένδειξη θετικού ισοζυγίου μετά από χρόνια καθαρής φυγής.

Η μεθοδολογία πίσω από αυτά τα συμπεράσματα συνδυάζει ποσοτικά στοιχεία, όπως τα στατιστικά του ΟΟΣΑ και της ΕΛΣΤΑΤ, με ποιοτικές αφηγήσεις που καταγράφουν οι ερευνητές μέσω συνεντεύξεων. Η ποιοτική διάσταση δεν είναι διακοσμητική: εξηγεί γιατί ένας πτυχιούχος επιλέγει να μείνει στο Βερολίνο παρά την καλή προσφορά εργασίας στην Αθήνα, κάτι που κανένας πίνακας αριθμών δεν αποδίδει μόνος του.

Επαγγελματική συμβουλή: Αν μελετάτε τη σύγχρονη ελληνική διασπορά, μη βασίζεστε μόνο σε ένα στατιστικό σύνολο. Συνδυάστε στοιχεία ΟΟΣΑ, ΕΛΣΤΑΤ και ακαδημαϊκές μελέτες όπως αυτές του ΚΕΠΕ, ώστε να αποφύγετε μονόπλευρα συμπεράσματα.

Πώς εξελίσσεται η επιστροφή και η επανένταξη των μεταναστών στην Ελλάδα;

Η επιστροφή στην Ελλάδα δεν είναι νέο φαινόμενο, αλλά αποκτά νέα δυναμική τα τελευταία χρόνια. Τα ενδεικτικά στοιχεία 2023-2024 που δείχνουν περισσότερες εισροές παρά εκροές σηματοδοτούν πιθανή αλλαγή τάσης, όχι όμως αναστροφή του συνολικού φαινομένου της φυγής.

Οι λόγοι επιστροφής ποικίλλουν: οικογενειακή νοσταλγία, βελτίωση της οικονομικής κατάστασης στην Ελλάδα μετά την κρίση, ή απλώς κόπωση από τη ζωή στο εξωτερικό. Ωστόσο η επανένταξη σπάνια είναι απλή υπόθεση. Όσοι επιστρέφουν μετά από δεκαετία στο εξωτερικό συχνά συγκρούονται με γραφειοκρατικά εμπόδια, όπως η αναγνώριση τίτλων σπουδών ή η ασφαλιστική τους κατάσταση, και με μια αγορά εργασίας που δεν προσφέρει πάντα ανάλογες θέσεις με αυτές που είχαν στο εξωτερικό.

Η κυκλική κινητικότητα, δηλαδή η επανειλημμένη μετακίνηση ανάμεσα σε Ελλάδα και εξωτερικό χωρίς οριστική εγκατάσταση πουθενά, γίνεται όλο και πιο συνηθισμένη ανάμεσα σε νέους επιστήμονες. Πρόκειται για μοντέλο πολύ διαφορετικό από τη μόνιμη μετανάστευση του 20ού αιώνα, και απαιτεί πολιτικές που διευκολύνουν, όχι που εμποδίζουν, τη διαρκή επαφή με τη διασπορά.

Πώς άλλαξε η ελληνική πολιτική μετανάστευσης στον καιρό;

Η επίσημη στάση του ελληνικού κράτους απέναντι στη μετανάστευση πέρασε από την ουσιαστική αδιαφορία στην ενεργό διαχείριση. Στις αρχές του 20ού αιώνα δεν υπήρχε συγκροτημένη πολιτική· η φυγή θεωρούνταν ατομική επιλογή και το κράτος παρενέβαινε μόνο για να ρυθμίσει εμβάσματα και προξενική προστασία.

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ελλάδα υπέγραψε επίσημες διμερείς συμφωνίες με Γερμανία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες, οργανώνοντας συστηματικά την εξαγωγή εργατικού δυναμικού ως λύση στην ανεργία. Η μετανάστευση απέκτησε χαρακτήρα και ως εργαλείο οικονομικής πολιτικής.

Η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα το 1981 άλλαξε το πλαίσιο ριζικά: η ελεύθερη κυκλοφορία εργαζομένων κατάργησε την ανάγκη για διμερείς συμφωνίες μέσα στην Ευρώπη. Από τη δεκαετία του 2010 και μετά, η ελληνική πολιτική στράφηκε προς νέες προτεραιότητες: κίνητρα επιστροφής για επιστήμονες, φορολογικές ελαφρύνσεις για επαναπατριζόμενους και προσπάθειες θεσμικής σύνδεσης με τη διασπορά μέσω συμβουλευτικών οργάνων. Οι πολιτικές αυτές παραμένουν αποσπασματικές, χωρίς ενιαίο στρατηγικό σχέδιο που να καλύπτει όλο το φάσμα, από την πρόληψη της φυγής μέχρι τη διευκόλυνση της επιστροφής.

Γιατί έχει σημασία η συστηματική παρακολούθηση της διασποράς

Παρατηρητήρια όπως το Hellenism Observatory επιδιώκουν να παρακολουθούν τον Ελληνισμό της διασποράς με ανεξαρτησία από κυβερνητικές ή κομματικές επιρροές. Κάθε στοιχείο που δημοσιεύουμε συνοδεύεται από τεκμηριωμένη πηγή, ακριβώς επειδή η χάραξη πολιτικής για τη μετανάστευση χρειάζεται δεδομένα, όχι εντυπώσεις.

Η συστηματική καταγραφή τάσεων, όπως αυτές που περιγράφηκαν παραπάνω, επιτρέπει σε ερευνητές και θεσμούς να αντιδρούν έγκαιρα σε κρίσεις αντί να τις σχολιάζουν εκ των υστέρων. Καλούμε ακαδημαϊκούς και αναλυτές που μελετούν τη διασπορά να συνεισφέρουν στο έργο μας ως Fellows, ενισχύοντας μια συλλογική, εθνική οπτική για το μέλλον του Ελληνισμού.

— Alexios

Βρείτε εκτενέστερη τεκμηρίωση στο Hellenism Observatory

Αν όσα διαβάσατε εδώ σας κέντρισαν το ενδιαφέρον, το Hellenism Observatory προσφέρει κάτι που σπάνια βρίσκετε αλλού: συστηματική, ανεξάρτητη τεκμηρίωση της ελληνικής διασποράς, χωρίς καμία κυβερνητική ή κομματική εξάρτηση, και χωρίς κόστος πρόσβασης.

Στην ιστοσελίδα του Παρατηρητηρίου Ελληνισμού θα βρείτε εκτενείς εκθέσεις, το βιβλίο του οργανισμού, άρθρα βασισμένα σε πρωτογενή έρευνα, και ανοιχτή πρόσκληση συνεργασίας για ακαδημαϊκούς μέσω του προγράμματος Fellows. Αν είστε ερευνητής, αναλυτής ή απλώς μέλος της διασποράς με πληροφορία που αξίζει τεκμηρίωση, μπορείτε να επικοινωνήσετε μέσω της γραμμής καταγγελιών του Παρατηρητηρίου. Επισκεφθείτε τη σελίδα του Hellenismwatch και δείτε πώς μπορείτε να συμβάλετε στη διαμόρφωση μιας πιο τεκμηριωμένης εθνικής στρατηγικής για τον Ελληνισμό.

Πηγές

• A review of Greek emigrants (OECD)
• Έκθεση για τους Έλληνες στη Διασπορά (Hellenic Parliament)
• Η κοινωνική σημασία της μετανάστευσης από την Ελλάδα (1950-1970)
• Ot

Συχνές ερωτήσεις

Ποια είναι τα κύρια μεταναστευτικά κύματα των Ελλήνων;

Τέσσερα κύματα ξεχωρίζουν: η φυγή προς ΗΠΑ στις αρχές του 20ού αιώνα, η προσφυγιά του 1922, η μεταπολεμική μετακίνηση προς Γερμανία και Αυστραλία (1950-1970) και το σύγχρονο κύμα πτυχιούχων μετά το 2010. Κάθε κύμα είχε διαφορετικές αιτίες και προορισμούς.

Πόσοι Έλληνες ζουν σήμερα στο εξωτερικό;

Ο ΟΟΣΑ καταγράφει πάνω από 800.000 ανθρώπους γεννημένους στην Ελλάδα σε χώρες μέλη του οργανισμού το 2020/21, με το 93% συγκεντρωμένο σε δώδεκα χώρες. Ο αριθμός αυτός δεν περιλαμβάνει τις δεύτερες και τρίτες γενιές της ιστορικής διασποράς.

Ποιες χώρες δέχτηκαν τους περισσότερους έλληνες μετανάστες;

Γερμανία, ΗΠΑ, Αυστραλία, Ηνωμένο Βασίλειο και Καναδάς συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής διασποράς. Η Αυστραλία δέχτηκε περίπου 270.000 εγκαταστάσεις μόνο μεταξύ 1952 και 1974.

Τι σημαίνει brain drain για την ελληνική οικονομία;

Σημαίνει απώλεια εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού, όπως γιατρών και μηχανικών, στους οποίους το κράτος επένδυσε δημόσιους πόρους εκπαίδευσης χωρίς να αποκομίσει ανάλογη απόδοση. Η ΕΛΣΤΑΤ κατέγραψε μείωση 22% στην ηλικιακή ομάδα 20-29 ετών μεταξύ 2011 και 2021.

Υπάρχουν σημάδια επιστροφής μεταναστών στην Ελλάδα;

Ναι, ενδεικτικά στοιχεία δείχνουν περίπου 98.000 εισροές έναντι 69.000 εκροών την περίοδο 2023-2024. Πρόκειται όμως για πρώιμη τάση, όχι για αναστροφή του γενικότερου φαινομένου φυγής.