Τεκμηρίωση πηγών στην έρευνα: μέθοδος και διασταύρωση

Τεκμηρίωση πηγών σημαίνει ότι κάθε ισχυρισμός της έρευνάς σας μπορεί να ανιχνευθεί σε συγκεκριμένο τεκμήριο, ότι αυτό το τεκμήριο έχει ελεγχθεί για προέλευση και αξιοπιστία, και ότι ο αναγνώστης μπορεί να το βρει ξανά μόνος του. Στην πράξη αυτό απαιτεί τρία πράγματα: να φτάνετε όσο γίνεται πιο κοντά στην πρωτογενή πηγή, να διασταυρώνετε κάθε κρίσιμο στοιχείο με ανεξάρτητες πηγές και να καταγράφετε την αναφορά με τρόπο που αντέχει στον χρόνο. Παρακάτω θα βρείτε τη μέθοδο βήμα προς βήμα, τα ελληνικά αρχεία που αξίζει να γνωρίζετε και τις παγίδες που συναντάμε συχνότερα στην έρευνα για τη διασπορά, τα Βαλκάνια και την Ανατολική Μεσόγειο.

Hellenismwatch

Έρευνα για τον Ελληνισμό με τεκμηρίωση

Το Hellenism Observatory παρακολουθεί συστηματικά τον Ελληνισμό με ανεξάρτητη ανάλυση και ισχυρισμούς που στηρίζονται σε αξιόπιστες πηγές.

Επισκεφθείτε το Observatory

Συνοπτικά

Ένας ισχυρισμός θεωρείται τεκμηριωμένος όταν στηρίζεται σε πηγή που μπορείτε να ονομάσετε, να εντοπίσετε και να ελέγξετε, όχι σε «όπως είναι γνωστό».
Η διασταύρωση σημαίνει έλεγχο σε τουλάχιστον δύο ή τρεις πηγές που είναι πραγματικά ανεξάρτητες μεταξύ τους, όχι σε δέκα άρθρα που αναπαράγουν το ίδιο δελτίο Τύπου.
Όταν αξιόπιστες πηγές διαφωνούν, δεν επιλέγετε αυτή που σας βολεύει: εξηγείτε τη διαφορά με βάση τη μέθοδο, το δείγμα και τη χρονολογία.
Ελέγχετε ποιος χρηματοδοτεί και ποιος υπογράφει μια πηγή, γιατί η επαγγελματική εμφάνιση δεν εγγυάται τίποτα.
Χρησιμοποιείτε DOI όπου υπάρχει και κρατάτε ημερολόγιο έρευνας, μαζί με τις αναζητήσεις που δεν απέδωσαν.

Τι σημαίνει στην πράξη να τεκμηριώνεις

Η τεκμηρίωση δεν είναι η λίστα βιβλιογραφίας στο τέλος μιας εργασίας. Είναι η σχέση ανάμεσα σε κάθε πρόταση που γράφετε και στο υλικό που τη στηρίζει. Ένας αριθμός για τον πληθυσμό μιας ελληνικής κοινότητας, μια ημερομηνία ίδρυσης σχολείου, μια δήλωση αξιωματούχου: το καθένα χρειάζεται τη δική του πηγή, στο σημείο όπου εμφανίζεται.

Το πρώτο μάθημα που διδάσκεται στους ιστορικούς είναι απλό: όταν συλλέγεις δεδομένα, πηγαίνεις κατευθείαν στην πηγή. Αν διαβάσατε σε ένα άρθρο ότι μια συνθήκη προβλέπει κάτι, το τεκμήριο είναι το κείμενο της συνθήκης, όχι το άρθρο. Αν ένας οργανισμός της ομογένειας ανακοίνωσε μια απόφαση, το τεκμήριο είναι η ανακοίνωση ή τα πρακτικά, όχι η αναμετάδοσή της σε ένα ιστολόγιο.

Η τεκμηρίωση έχει και ηθική διάσταση. Η λογοκλοπή, όπως επισημαίνει μια ανασκόπηση για την επιστημονική γραφή, κυμαίνεται από την απλή ανεντιμότητα μιας αντιγραφής έως πολύ σοβαρότερες μορφές, και πολλοί συγγραφείς δεν αντιλαμβάνονται καν ότι τη διαπράττουν. Η σωστή αναφορά προστατεύει εσάς, τον συγγραφέα από τον οποίο δανειστήκατε και τον αναγνώστη.

Πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές

Η διάκριση ανάμεσα σε πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές είναι το θεμέλιο κάθε μεθόδου. Πρωτογενής είναι η πηγή που παρήχθη από το ίδιο το γεγονός ή από αυτόπτη μάρτυρα: ένα έγγραφο, μια επιγραφή, ένα πρακτικό, μια φωτογραφία, μια συνέντευξη. Δευτερογενής είναι η ερμηνεία που γράφτηκε αργότερα με βάση τις πρώτες. Το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, για παράδειγμα, εκδίδει επιγραφές, νομίσματα και αρχαιολογικά τεκμήρια ως πρωτογενές υλικό και αναπτύσσει παράλληλα ψηφιακά εργαλεία για την τεκμηρίωσή τους.

Κανένας τύπος πηγής δεν είναι αλάνθαστος. Ο πίνακας συνοψίζει τι αποδεικνύει ο καθένας και πού χρειάζεται προσοχή.

Τύπος πηγής	Τι μπορεί να αποδείξει	Πού χρειάζεται προσοχή
Επίσημα κρατικά έγγραφα	Αποφάσεις, νομοθεσία, θεσμικές θέσεις	Δείχνουν την επίσημη αφήγηση, όχι απαραίτητα τη βιωμένη πραγματικότητα
Αρχειακό υλικό (πρακτικά, αλληλογραφία)	Τι αποφασίστηκε, από ποιον και πότε	Κενά στη διατήρηση, επιλεκτική αρχειοθέτηση
Ομογενειακός και τοπικός Τύπος	Τι απασχολούσε την κοινότητα, πώς παρουσιαζόταν ένα γεγονός	Στρατευμένη γραμμή, εξάρτηση από χορηγούς ή συλλόγους
Συνεντεύξεις και προφορικές μαρτυρίες	Εμπειρίες, κίνητρα, άγνωστες λεπτομέρειες	Μνήμη, θέση του αφηγητή, επίδραση του ερευνητή
Μέσα κοινωνικής δικτύωσης	Ρυθμός και ένταση μιας αφήγησης, δίκτυα διάδοσης	Εύκολη χειραγώγηση, πρόσκαιρο περιεχόμενο
Επιστημονικές δημοσιεύσεις με κρίση	Ανάλυση, σύνθεση, μεθοδολογικό πλαίσιο	Χρονολογία, εύρος δείγματος, θεωρητικές προϋποθέσεις

Στη μελέτη της διασποράς η εξάρτηση από έναν μόνο τύπο πηγής είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη. Οι επίσημες εκθέσεις συχνά αποκρύπτουν τη βιωμένη εμπειρία των περιθωριοποιημένων ομάδων, γι’ αυτό ο συνδυασμός αρχείων, παρατήρησης και ημιδομημένων συνεντεύξεων δείχνει πού αποκλίνει η θεσμική αφήγηση από την εμπειρία της κοινότητας. Αν ξεκινάτε από τον ομογενειακό Τύπο, δείτε τον οδηγό μας για τα αρχεία ομογενειακού τύπου.

Διασταύρωση πηγών βήμα προς βήμα

Η διασταύρωση, ή τριγωνοποίηση, είναι ο έλεγχος ενός ισχυρισμού σε πολλές ανεξάρτητες πηγές. Ο οδηγός της βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου της Αριζόνα την περιγράφει ως βασική στρατηγική σε ένα περιβάλλον όπου ο καθένας μπορεί να δημοσιεύσει περιεχόμενο που μοιάζει έγκυρο, που συγκρίνει βάσεις δεδομένων με κρίση, μεγάλα διεθνή μέσα και επίσημες εκθέσεις κρατών ή ΜΚΟ. Και στην ποιοτική έρευνα η διασταύρωση των στοιχείων με χρήση της μεθόδου διδάσκεται ως ξεχωριστό στάδιο της ανάλυσης στα ελληνικά πανεπιστήμια.

Αυτή είναι η διαδικασία που εφαρμόζουμε σε κάθε ισχυρισμό που σκοπεύουμε να δημοσιεύσουμε:

Απομονώστε τον ισχυρισμό. Γράψτε τον σε μία πρόταση, με αριθμό, ημερομηνία ή όνομα. Το «η κοινότητα μειώνεται» δεν ελέγχεται. Το «οι μαθητές του ελληνικού σχολείου μειώθηκαν από Χ σε Ψ μεταξύ δύο ετών» ελέγχεται.
Βρείτε την αρχική πηγή. Ακολουθήστε την αλυσίδα των αναφορών προς τα πίσω μέχρι το έγγραφο, τη βάση δεδομένων ή τον άνθρωπο που παρήγαγε το στοιχείο.
Ελέγξτε την ανεξαρτησία. Δύο άρθρα που επικαλούνται το ίδιο πρακτορείο είναι μία πηγή, όχι δύο. Αναζητήστε πηγές με διαφορετική προέλευση: ένα κρατικό στοιχείο, μια ακαδημαϊκή μελέτη, μια μαρτυρία από την κοινότητα.
Συγκρίνετε τις λεπτομέρειες. Συμφωνούν οι αριθμοί, οι ημερομηνίες, τα ονόματα; Μια μικρή απόκλιση στη χρονολογία συχνά δείχνει ότι κάποιος αντέγραψε λάθος.
Ελέγξτε τον δημιουργό. Ποιος υπογράφει, ποιος χρηματοδοτεί, ποια είναι η θεσμική του σύνδεση; Περισσότερα στην επόμενη ενότητα.
Βαθμολογήστε τη βεβαιότητα. Επιβεβαιωμένο από ανεξάρτητες πηγές, πιθανό με μία πηγή, ή ανεπιβεβαίωτο. Αυτή η διαβάθμιση περνά και στο κείμενό σας μέσα από τη διατύπωση: «σύμφωνα με», «αναφέρεται ότι», «τεκμηριώνεται από».
Καταγράψτε τη διαδρομή. Σημειώστε ποιες πηγές ελέγξατε, πότε, και ποιες αναζητήσεις έμειναν άκαρπες.

Για την έρευνα σε δημόσια διαθέσιμο υλικό, έχουμε αναλύσει ξεχωριστά τη μεθοδολογία ανοιχτών πηγών που ακολουθούμε για την παρακολούθηση του Ελληνισμού.

Όταν αξιόπιστες πηγές διαφωνούν

Η διαφωνία δύο σοβαρών πηγών δεν είναι αποτυχία της έρευνας. Συχνά είναι το πιο ενδιαφέρον εύρημά της. Το λάθος είναι να διαλέξετε σιωπηλά την πηγή που ταιριάζει στο επιχείρημά σας, ή να παρουσιάσετε τις δύο ως ισοδύναμες όταν δεν είναι.

Οι λόγοι για τους οποίους αξιόπιστες πηγές καταλήγουν σε διαφορετικά συμπεράσματα συνήθως εντοπίζονται. Ο οδηγός του Πανεπιστημίου Abertay ξεχωρίζει, μεταξύ άλλων, τις διαφορές στη μεθοδολογία και στο μέγεθος ή το εύρος του δείγματος: μια τοπική μελέτη δεν συγκρίνεται ευθέως με μια παγκόσμια, ούτε μια έρευνα με ερωτηματολόγια με μια εθνογραφική.

Ένα παράδειγμα από το πεδίο μας: ο αριθμός των ομογενών σε μια χώρα των Βαλκανίων μπορεί να διαφέρει δραματικά, ανάλογα με το αν προέρχεται από επίσημη απογραφή, από εκτίμηση συλλόγων ή από τον αριθμό των αιτήσεων για ιθαγένεια. Καμία από τις τρεις πηγές δεν «λέει ψέματα». Μετρούν διαφορετικά πράγματα, με διαφορετικά κριτήρια αυτοπροσδιορισμού, σε διαφορετικές χρονιές. Η τίμια ανάλυση παρουσιάζει και τους τρεις αριθμούς και εξηγεί γιατί αποκλίνουν.

Ποιος γράφει και ποιος πληρώνει

Το γνωστό τεστ CRAAP (επικαιρότητα, συνάφεια, κύρος, ακρίβεια, σκοπός) παραμένει χρήσιμη αφετηρία. Όμως οι βιβλιοθηκονόμοι το συνδυάζουν πλέον με την προσέγγιση που ονομάζεται Civic Online Reasoning: πριν διαβάσετε μια σελίδα σε βάθος, ανοίγετε άλλες καρτέλες και ψάχνετε ποιος βρίσκεται πίσω της. Η λογική είναι ότι οργανισμοί με συγκεκριμένη ατζέντα μιμούνται όλο και συχνότερα το ύφος των έγκυρων θεσμών.

Τρεις ερωτήσεις συνήθως αρκούν για να ξεκινήσετε:

Ποιος το δημοσιεύει; Αναζητήστε το όνομα του οργανισμού έξω από τον δικό του ιστότοπο.
Ποιος το χρηματοδοτεί; Μια μελέτη για την ξένη επιρροή που χρηματοδοτείται από το κράτος για το οποίο γράφει χρειάζεται διπλό έλεγχο.
Ποιες είναι οι θεσμικές συνδέσεις των συγγραφέων; Οι προηγούμενες θέσεις, οι συνεργασίες και οι δημόσιες παρεμβάσεις τους.

Στα θέματα της διασποράς αυτό έχει άμεση σημασία, γιατί πολλοί φορείς είναι ταυτόχρονα πηγή πληροφόρησης και ενδιαφερόμενο μέρος. Για το πώς λειτουργούν και πού λείπει η λογοδοσία, δείτε την ανάλυσή μας για τους θεσμούς της διασποράς.

Ελληνικά αρχεία για τον ερευνητή

Μεγάλο μέρος του πρωτογενούς υλικού για τον νεότερο Ελληνισμό είναι πλέον προσβάσιμο ψηφιακά. Τρία σημεία εκκίνησης:

Γενικά Αρχεία του Κράτους. Οι ψηφιακές αρχειακές συλλογές των ΓΑΚ διατίθενται μέσω του λογισμικού «Αρχειομνήμων». Σύμφωνα με ρεπορτάζ της Athens Voice, η ψηφιοποίηση ξεπερνά τα 110 εκατομμύρια ψηφιακές λήψεις, ενώ η φυσική πρόσβαση στο υλικό συνεχίζεται κανονικά.
Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος. Η Ψηφιακή Συλλογή Εφημερίδων περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τις εφημερίδες Ελευθερία (1944-1967), Εμπρός (1896-1969) και Μακεδονία (1911-1981). Ο Τύπος της εποχής είναι ανεκτίμητος για τη διασταύρωση ημερομηνιών και δηλώσεων.
Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Οι εκδόσεις πρωτογενούς υλικού και τα ψηφιακά εργαλεία του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών είναι χρήσιμα όταν χρειάζεστε επιστημονικά επιμελημένες εκδόσεις τεκμηρίων.

Ένας κανόνας για τα ψηφιοποιημένα αρχεία: σημειώνετε πάντα τη σήμανση του φακέλου ή του τεκμηρίου, όχι μόνο τη διεύθυνση της σελίδας. Οι πλατφόρμες αλλάζουν, οι αρχειακές σημάνσεις μένουν.

Παγίδες στην έρευνα για τη διασπορά

Η έρευνα για τη διασπορά και την ξένη επιρροή έχει τις δικές της δυσκολίες, που τα γενικά εγχειρίδια δεν καλύπτουν πάντα. Η εισαγωγή ενός αφιερώματος του περιοδικού Folklore στις νέες μεθοδολογίες καλεί τους ερευνητές να αξιολογούν κριτικά αν οι καθιερωμένες μέθοδοι ταιριάζουν στο πεδίο τους. Οι τρεις παγίδες που συναντάμε συχνότερα:

Μια viral ανάρτηση δεν είναι τάση

Μια ανάρτηση με χιλιάδες κοινοποιήσεις μπορεί να μην αντανακλά τίποτα μόνιμο. Η αξιόπιστη ανάλυση ελέγχει αν η ίδια αφήγηση εμφανίζεται σε ανακοινώσεις συλλόγων, σε συλλογές υπογραφών, σε θεσμικές αποφάσεις. Οι διασπορικές κοινότητες παράγουν πλέον τις δικές τους στρατηγικές αφηγήσεις: μια μελέτη για την ψηφιακή διπλωματία της ουκρανικής διασποράς την εξετάζει ως αυτόνομο δρώντα που δεν αναμεταδίδει απλώς τα κρατικά μηνύματα. Αυτό σημαίνει ότι η διαδικτυακή ένταση πρέπει να διαβάζεται μαζί με τα δίκτυα που τη διαδίδουν. Για τον τρόπο που λειτουργούν αυτά τα δίκτυα στη δική μας περίπτωση, δείτε το κείμενό μας για τα κοινωνικά δίκτυα της διασποράς.

Η επιλεκτική χρήση πηγών

Ο πιο συνηθισμένος πειρασμός σε ευαίσθητα εθνικά θέματα είναι να συλλέγει κανείς μόνο τα τεκμήρια που επιβεβαιώνουν μια ήδη διαμορφωμένη αφήγηση. Ένα επιχείρημα που αγνοεί τις αντίθετες πηγές καταρρέει με την πρώτη κριτική. Ένα επιχείρημα που τις παρουσιάζει και τις απαντά πείθει ακόμη και τον δύσπιστο αναγνώστη.

Η θέση του ερευνητή

Αν είστε μέλος της κοινότητας που μελετάτε, αυτό σας ανοίγει πόρτες που μένουν κλειστές σε άλλους, αλλά επηρεάζει και το τι βλέπετε. Όταν δηλώνετε τη θέση σας, τον τρόπο που αποκτήσατε πρόσβαση σε κλειστές ομάδες και τα κριτήρια με τα οποία επιλέξατε τους συνομιλητές σας, η έρευνα δεν αποδυναμώνεται. Γίνεται ελέγξιμη. Στις κρίσεις, όπου ταυτότητες και δίκτυα αναδιαμορφώνονται γρήγορα, αυτή η διαφάνεια μετράει ακόμη περισσότερο.

Πώς καταγράφετε την αναφορά

Μια σωστή αναφορά επιτρέπει σε οποιονδήποτε να ξαναβρεί την πηγή σας χωρίς να σας ρωτήσει. Οι οδηγίες κατά της λογοκλοπής του SIIL συνοψίζουν τους βασικούς κανόνες: χρησιμοποιείτε DOI όποτε υπάρχει, αλλιώς τη σταθερή διεύθυνση της σελίδας, και η ημερομηνία ανάκτησης χρειάζεται κυρίως όταν η πηγή αλλάζει συχνά. Τα συνηθέστερα συστήματα είναι τα APA, Harvard, Chicago, IEEE, MLA και Vancouver.

Μερικοί πρακτικοί κανόνες:

Ένα σύστημα σε όλο το κείμενο. Ακολουθήστε αυτό που ζητά το περιοδικό ή το ίδρυμα. Οδηγοί όπως ο HAMK Referencing Guide 2026 δίνουν έτοιμα παραδείγματα για κάθε τύπο πηγής.
Ημερομηνία ανάκτησης για ό,τι μεταβάλλεται. Ιστοσελίδες οργανισμών, αναρτήσεις και βάσεις δεδομένων αλλάζουν. Κρατήστε αρχειοθετημένο αντίγραφο της σελίδας τη μέρα που τη συμβουλευτήκατε.
Αναφορά στο σημείο, όχι μόνο στο τέλος. Κάθε αριθμός και κάθε παράθεμα δείχνει την πηγή του εκεί όπου εμφανίζεται.
Ημερολόγιο έρευνας. Σημειώνετε ποιες βάσεις ψάξατε, με ποιους όρους, τι δεν βρήκατε και ποια αρχεία ήταν κλειστά. Σε περιβάλλοντα με περιορισμένη πρόσβαση, αυτό το ίχνος είναι ο μόνος τρόπος να δείξετε ότι ένα κενό δεν είναι παράλειψη.

Αν δουλεύετε με θεσμικές αλλαγές, όπως η ψήφος των αποδήμων, το ίδιο ισχύει για το νομοθετικό υλικό: παραπέμπετε στο ΦΕΚ ή στο κείμενο του νόμου, όπως κάνουμε στην ανάλυση για την ψήφο αποδήμων.

Η δική μας ματιά

Ξεκινήσαμε το Παρατηρητήριο Ελληνισμού επειδή η συζήτηση για την ομογένεια, τη Θράκη, τα Βαλκάνια και την Ανατολική Μεσόγειο γινόταν συχνά με εντυπώσεις αντί για τεκμήρια. Σε περιόδους κρίσης αυτό κοστίζει: όταν χρειάζεται γρήγορη απόφαση, η ανεπιβεβαίωτη πληροφορία οδηγεί σε λάθος αντιδράσεις ή σε καμία αντίδραση.

Γι’ αυτό δεσμευτήκαμε σε έναν απλό κανόνα: κάθε ισχυρισμός που δημοσιεύουμε συνοδεύεται από σαφή πηγή. Δεν εξαρτόμαστε από κυβερνήσεις, κόμματα ή θεσμούς, και αυτό μας επιτρέπει να δημοσιεύουμε και τα στοιχεία που δεν βολεύουν κανέναν. Πιστεύουμε ότι η εθνική οπτική και η επιστημονική αυστηρότητα δεν συγκρούονται. Αντίθετα, μια θέση για τον Ελληνισμό που αντέχει στη διασταύρωση είναι πολύ ισχυρότερη από μια που στηρίζεται μόνο στο συναίσθημα.

Έχουμε μάθει επίσης ότι κανένας ερευνητής δεν μπορεί να καλύψει μόνος του όλο το πεδίο. Ο ειδικός στη Θράκη, ο αναλυτής της ψηφιακής επιρροής και ο ιστορικός του ομογενειακού Τύπου βλέπουν ο καθένας ένα κομμάτι. Η διασταύρωση γίνεται πραγματικά ισχυρή όταν αυτά τα κομμάτια συναντιούνται.

— Alexios

Συνεργαστείτε μαζί μας

Στο Παρατηρητήριο Ελληνισμού θα βρείτε δωρεάν τεκμηριωμένα άρθρα, έρευνες και το βιβλίο μας για τον Ελληνισμό στη διασπορά. Αν είστε ακαδημαϊκός ή αναλυτής, το πρόγραμμα Fellows είναι ανοιχτό σε ερευνητές από όλο τον κόσμο που θέλουν να συνεισφέρουν από τον τομέα τους. Αν έχετε τεκμηριωμένη πληροφορία για θέματα του Ελληνισμού, μπορείτε να τη στείλετε στην tip line μας, όπου την ελέγχουμε με τη μέθοδο που περιγράψαμε εδώ.

Συχνές ερωτήσεις

Πόσες πηγές χρειάζονται για να θεωρηθεί ένα στοιχείο διασταυρωμένο;

Ο συνήθης κανόνας είναι δύο έως τρεις ανεξάρτητες και αξιόπιστες πηγές. Το κρίσιμο είναι η ανεξαρτησία, όχι ο αριθμός: πέντε άρθρα που αναπαράγουν το ίδιο δελτίο Τύπου μετρούν ως μία πηγή. Για ιδιαίτερα ευαίσθητους ισχυρισμούς, ζητήστε και μια πρωτογενή πηγή.

Μπορώ να χρησιμοποιήσω τη Wikipedia σε μια ερευνητική εργασία;

Ως σημείο εκκίνησης, ναι. Ως τεκμήριο, όχι. Χρησιμοποιήστε τις παραπομπές του λήμματος για να φτάσετε στις πραγματικές πηγές, ελέγξτε τις και παραπέμψτε σε αυτές.

Τι κάνω αν δεν βρίσκω δεύτερη πηγή για ένα στοιχείο;

Αν είναι σημαντικό, το δημοσιεύετε, με σαφή διατύπωση ότι προέρχεται από μία μόνο πηγή, και την κατονομάζετε. Καταγράφετε στο ημερολόγιο έρευνας πού ψάξατε χωρίς αποτέλεσμα. Ποτέ δεν το παρουσιάζετε ως δεδομένο.

Πώς παραπέμπω σε ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης;

Καταγράφετε τον λογαριασμό, την ακριβή ημερομηνία, τη διεύθυνση της ανάρτησης και την ημερομηνία ανάκτησης, και κρατάτε στιγμιότυπο ή αρχειοθετημένο αντίγραφο. Οι αναρτήσεις διαγράφονται συχνά, οπότε χωρίς αντίγραφο ο ισχυρισμός σας μένει χωρίς τεκμήριο.

Τεκμηρίωση πηγών στην έρευνα: μέθοδος και διασταύρωση