Δεοντολογία στην έρευνα της διασποράς: αρχές και πρακτική

Η δεοντολογία στην έρευνα της διασποράς στηρίζεται σε πέντε αρχές: συνεχή ενημερωμένη συναίνεση, προστασία δεδομένων που ταξιδεύουν πέρα από σύνορα, δίκαιη εκπροσώπηση χωρίς γενικεύσεις, αναστοχασμό του ερευνητή για τη θέση και την ισχύ του, και επιστροφή των ευρημάτων στις κοινότητες που τα έκαναν δυνατά. Στην Ελλάδα, όταν η μελέτη γίνεται σε πανεπιστήμιο ή ερευνητικό κέντρο και αφορά ανθρώπους ή προσωπικά δεδομένα, περνά συνήθως από την Επιτροπή Ηθικής και Δεοντολογίας της Έρευνας (ΕΗΔΕ) του φορέα. Παρακάτω θα βρείτε τι σημαίνει αυτό στην πράξη για όποιον μελετά ομογενειακές κοινότητες στα Βαλκάνια, στη Θράκη, στην Ανατολική Μεσόγειο ή πιο μακριά.

Hellenismwatch

Μελετήστε τη διασπορά με τεκμηρίωση

Το Hellenism Observatory παρακολουθεί τον ελληνισμό στα Βαλκάνια και την Ανατολική Μεσόγειο, με ανάλυση πληροφοριών και τεκμηρίωση από αξιόπιστες πηγές.

Επισκεφθείτε το Παρατηρητήριο

Συνοπτικά

Κάθε ελληνικό ΑΕΙ και ερευνητικό κέντρο έχει ΕΗΔΕ βάσει του άρθρου 21 του ν. 4521/2018. Η έγκριση ζητείται πριν ξεκινήσει η έρευνα, όχι αφού έχει ήδη ξεκινήσει.
Στη διασπορά η συναίνεση δεν είναι μια υπογραφή. Ξαναζητείται όσο αλλάζουν οι συνθήκες ζωής των συμμετεχόντων και μπορεί να δοθεί και προφορικά.
Η εθνοτική καταγωγή, το θρήσκευμα και οι πολιτικές απόψεις είναι ευαίσθητα δεδομένα. Θέλουν ανωνυμοποίηση, κρυπτογράφηση και αυστηρό έλεγχο πρόσβασης.
Κανένας ερευνητής και κανένας σύλλογος δεν μιλά για «όλη την ομογένεια». Οι άνθρωποι διαλέγουν μόνοι τους πώς θα αυτοπροσδιοριστούν.
Τα ευρήματα επιστρέφουν στις κοινότητες, στη γλώσσα τους και σε μορφή που μπορούν να χρησιμοποιήσουν.

Πίνακας περιεχομένων

Γιατί η διασπορά θέλει τη δική της δεοντολογία
Οι πέντε αρχές που διέπουν την έρευνα
Πότε χρειάζεται έγκριση από ΕΗΔΕ
Συναίνεση και δεδομένα πέρα από τα σύνορα
Εκπροσώπηση χωρίς στερεότυπα
Η θέση του ερευνητή και οι πολιτικές ευαισθησίες
Πώς επιστρέφουν τα ευρήματα στις κοινότητες
Λίστα ελέγχου πριν βγείτε στο πεδίο
Η δική μας ματιά
Συνεργαστείτε με το Παρατηρητήριο
Συχνές ερωτήσεις
Πηγές

Γιατί η διασπορά θέλει τη δική της δεοντολογία

Οι γενικοί κανονισμοί δεοντολογίας που βλέπετε στις ιστοσελίδες των πανεπιστημίων γράφτηκαν κυρίως για ιατρικές, ψυχολογικές ή εκπαιδευτικές μελέτες. Η έρευνα της διασποράς έχει τρία χαρακτηριστικά που τους ξεφεύγουν.

Πρώτο, διασχίζει σύνορα. Μια συνέντευξη με μέλος της ελληνικής μειονότητας στην Αλβανία, ένα ερωτηματολόγιο σε Έλληνες της Αυστραλίας ή μια συζήτηση σε ομάδα κοινότητας στα κοινωνικά δίκτυα γίνονται σε διαφορετικά νομικά καθεστώτα. Τα δεδομένα μπορεί να συλλέγονται σε μια χώρα, να αποθηκεύονται σε άλλη και να δημοσιεύονται σε τρίτη.

Δεύτερο, αγγίζει την ταυτότητα. Η καταγωγή, η γλώσσα, η πίστη και η σχέση με τη μητροπολιτική Ελλάδα είναι προσωπικά ζητήματα και συχνά πολιτικά φορτισμένα. Σε περιοχές όπου οι ελληνικές κοινότητες έχουν βιώσει πιέσεις, η απλή αναφορά ενός ονόματος σε δημοσίευση μπορεί να έχει συνέπειες.

Τρίτο, ο ερευνητής σπάνια είναι ουδέτερος. Συχνά είναι ο ίδιος ομογενής, ή Ελλαδίτης που μελετά «τους δικούς μας στο εξωτερικό». Αυτή η εγγύτητα ανοίγει πόρτες, αλλά δημιουργεί και προσδοκίες, εξαρτήσεις και τυφλά σημεία.

Γι’ αυτό η διεθνής βιβλιογραφία για την έρευνα με μετανάστες και εκτοπισμένους πληθυσμούς έχει αναπτύξει ειδικές οδηγίες. Δεν αφορούν όλες ευθέως τον Ελληνισμό, αλλά οι αρχές τους μεταφέρονται με ακρίβεια στις ομογενειακές κοινότητες.

Οι πέντε αρχές που διέπουν την έρευνα

Οι οδηγίες για συν-παραγόμενη έρευνα του Kaldor Centre (2023) συνοψίζουν το πλαίσιο σε συν-παραγωγή, κοινή λήψη αποφάσεων, ανταποδοτικότητα, διαφάνεια και αναστοχασμό. Ο ερευνητής και όσοι επηρεάζονται από τα ευρήματα δημιουργούν μαζί τη γνώση και μοιράζονται ευθύνη και αποφασιστική εξουσία.

Αρχή	Τι σημαίνει στην πράξη	Παράδειγμα από ομογενειακή έρευνα
Συν-παραγωγή	Η κοινότητα συμμετέχει από τον σχεδιασμό, όχι μόνο ως «δείγμα»	Μέλη συλλόγου στη Νότια Ιταλία ορίζουν μαζί με τον ερευνητή τα ερωτήματα για τη γλωσσική διατήρηση
Κοινή λήψη αποφάσεων	Αλλαγές στη μέθοδο ή στη δημοσίευση συζητούνται, δεν ανακοινώνονται	Η ομάδα αποφασίζει από κοινού αν θα δημοσιευτούν ονόματα χωριών
Ανταποδοτικότητα	Η έρευνα αφήνει απτό όφελος στους συμμετέχοντες	Εκπαίδευση νέων της κοινότητας σε τεχνικές συνέντευξης
Διαφάνεια	Χρηματοδότης, σκοπός και χρήση των δεδομένων λέγονται ανοιχτά	Η φόρμα ενημέρωσης γράφει ποιος πληρώνει τη μελέτη
Αναστοχασμός	Ο ερευνητής εξετάζει πώς η δική του θέση επηρεάζει τα ευρήματα	Σημείωμα θέσης στο κεφάλαιο μεθοδολογίας

Για την ανταποδοτικότητα, οι αρχές του Settlement Council of Australia τη θεωρούν θεμέλιο της ηθικής έρευνας με μετανάστες και πρόσφυγες: η μελέτη πρέπει να αφήνει απτά οφέλη στους συμμετέχοντες, είτε ως αποζημίωση είτε ως ενίσχυση των ικανοτήτων τους.

Πότε χρειάζεται έγκριση από ΕΗΔΕ

Σύμφωνα με το άρθρο 21 του ν. 4521/2018, σε κάθε ΑΕΙ και σε κάθε ερευνητικό κέντρο λειτουργεί Επιτροπή Ηθικής και Δεοντολογίας της Έρευνας. Κάθε φορέας εκδίδει τον δικό του κανονισμό, οπότε οι λεπτομέρειες διαφέρουν από ίδρυμα σε ίδρυμα.

Ένα καλό παράδειγμα είναι το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος». Οι συχνές ερωτήσεις της ΕΗΔΕ του ορίζουν ότι υποχρεωτικά κατατίθενται οι χρηματοδοτούμενες προτάσεις που αφορούν έρευνα σε ανθρώπους, προσωπικά δεδομένα, βιολογικό υλικό, ζώα ή στοιχεία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος. Η ίδια πηγή διευκρινίζει ότι η αναδρομική κατάθεση για έργο που έχει ήδη ξεκινήσει δεν απαλλάσσει από την υποχρέωση συμμόρφωσης και ότι η συνέχιση του έργου μπορεί να ανασταλεί μέχρι την αξιολόγηση.

Η κοινωνική έρευνα δεν εξαιρείται. Ο κώδικας δεοντολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης ζητά στην αίτηση να δηλωθεί το είδος της μελέτης, με ρητή αναφορά σε συνεντεύξεις και ερωτηματολόγια. Αν δηλαδή σχεδιάζετε συνεντεύξεις με ομογενείς, η αίτηση στην ΕΗΔΕ είναι κατά κανόνα μέρος του σχεδιασμού.

Τι περιλαμβάνει συνήθως ο φάκελος

Ερωτηματολόγιο της επιτροπής για τα ηθικά ζητήματα του έργου. Στον «Δημόκριτο» συνοδεύεται από έκθεση συμβατότητας.
Πρωτόκολλο και μεθοδολογία: ποιους θα προσεγγίσετε, πώς, σε ποιες χώρες και με ποια εργαλεία.
Έντυπα ενημέρωσης και συναίνεσης, στη γλώσσα των συμμετεχόντων. Για κοινότητες στα Βαλκάνια αυτό μπορεί να σημαίνει ελληνικά και τη γλώσσα της χώρας διαμονής.
Σχέδιο διαχείρισης δεδομένων: πού αποθηκεύονται, ποιος έχει πρόσβαση, πότε καταστρέφονται ή ανωνυμοποιούνται.
Περιγραφή κινδύνων και μέτρων μείωσής τους, ειδικά όταν οι συμμετέχοντες ζουν σε χώρα όπου η μειονοτική ταυτότητα είναι πολιτικά ευαίσθητη.

Μια ιδέα που συζητείται στη διεθνή βιβλιογραφία, π.χ. σε μελέτη του LSE για την έρευνα με μεταναστευτικές κοινότητες (2022), είναι οι επιτροπές ηθικής της ίδιας της κοινότητας: όργανα που εγκρίνουν και εποπτεύουν την έρευνα πέρα από τους ακαδημαϊκούς θεσμούς. Για μεγάλες ομογενειακές οργανώσεις, ένα τέτοιο σχήμα είναι ρεαλιστικό και ενισχύει την εμπιστοσύνη.

Συναίνεση και δεδομένα πέρα από τα σύνορα

Η συναίνεση ως διαδικασία

Οι κατευθυντήριες γραμμές του German Network for Forced Migration Studies (2024) περιγράφουν τη συναίνεση ως συνεχή: επαναδιαπραγματεύεται και μπορεί να δοθεί και προφορικά. Αυτό ταιριάζει σε ηλικιωμένους ομογενείς που δυσπιστούν σε υπογραφές, ή σε κοινότητες όπου η γραπτή δέσμευση θυμίζει γραφειοκρατία του κράτους.

Το έργο TRUST προσθέτει ότι η συναίνεση πρέπει να είναι επαναλαμβανόμενη και δυναμική, επειδή οι συνθήκες ζωής και οι ανάγκες των συμμετεχόντων αλλάζουν. Ένας συνομιλητής που μίλησε ελεύθερα το 2024 μπορεί σήμερα να κατέχει δημόσια θέση ή να ζει σε πιο εχθρικό περιβάλλον. Πριν από τη δημοσίευση, ξαναρωτήστε.

Θυμίστε επίσης ρητά ότι η συμμετοχή ανακαλείται. Ο οδηγός του ΑΠΘ για την προστασία δεδομένων στην έρευνα σημειώνει ότι οι συμμετέχοντες μπορούν να ανακαλέσουν τη συγκατάθεσή τους ανά πάσα στιγμή, χωρίς να θίγεται η νομιμότητα της επεξεργασίας που έγινε πριν.

Προστασία δεδομένων

Στην ΕΕ ισχύει ο ΓΚΠΔ (GDPR). Στην Ελλάδα, το άρθρο 30 του ν. 4624/2019 ρυθμίζει ειδικά την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων για σκοπούς επιστημονικής ή ιστορικής έρευνας και τη συνδέει με κατάλληλα μέτρα προστασίας. Στην πράξη, οι γερμανικές οδηγίες που αναφέρθηκαν ζητούν ανωνυμοποίηση, ασφαλή αποθήκευση, κρυπτογράφηση και ελέγχους πρόσβασης.

Τρία πρακτικά σημεία για τη διασπορά:

Μικρές κοινότητες, εύκολη αναγνώριση. Σε ένα χωριό της Βορείου Ηπείρου ή σε μια ενορία της Κωνσταντινούπολης, ηλικία, επάγγελμα και τοπωνύμιο αρκούν για να αναγνωριστεί κάποιος. Η ανωνυμοποίηση εδώ σημαίνει και αφαίρεση έμμεσων στοιχείων.
Δεδομένα εκτός ΕΕ. Όταν συλλέγετε στοιχεία σε Αλβανία, Τουρκία ή Ουκρανία, ελέγξτε τόσο το τοπικό δίκαιο όσο και τους κανόνες του ιδρύματός σας για τη μεταφορά δεδομένων. Ο υπεύθυνος προστασίας δεδομένων του ιδρύματος είναι ο άνθρωπος που πρέπει να ρωτήσετε πριν φύγετε για πεδίο.
Ψηφιακά ίχνη. Οι ομάδες της κοινότητας στα κοινωνικά δίκτυα μοιάζουν δημόσιες, αλλά τα μέλη τους δεν έχουν συναινέσει σε έρευνα. Για το πώς λειτουργούν αυτά τα δίκτυα, δείτε την ανάλυσή μας για τα κοινωνικά δίκτυα της διασποράς.

Εκπροσώπηση χωρίς στερεότυπα

Το συχνότερο δεοντολογικό λάθος στην έρευνα της ομογένειας είναι η γενίκευση: «οι Έλληνες της Γερμανίας πιστεύουν», «η μειονότητα θέλει». Οι οδηγίες του Kaldor Centre ζητούν από τον ερευνητή να αναγνωρίζει ότι οι άνθρωποι επιλέγουν οι ίδιοι τις ετικέτες τους, με βάση ταυτότητες μοναδικές και μεταβαλλόμενες. Κάποιος μπορεί να αυτοπροσδιορίζεται ως Βορειοηπειρώτης, ως Έλληνας της Αλβανίας ή απλώς ως Ρωμιός. Η επιλογή του ανήκει σε εκείνον.

Ο Κώδικας TRUST στα ελληνικά ζητά, όπου είναι εφικτό, τη συμμετοχή τοπικών ερευνητών σε όλη τη διαδικασία, από τον σχεδιασμό ως τη συγγραφή των δημοσιεύσεων. Για την ελληνική διασπορά αυτό σημαίνει συνεργασία με ερευνητές που ζουν στην κοινότητα και αναγνώρισή τους ως συγγραφέων, όχι μόνο στις ευχαριστίες.

Η μελέτη του LSE προσθέτει ότι η εκμετάλλευση περιορίζεται όταν ο ερευνητής σέβεται τις αξίες και τη γνώση των συμμετεχόντων και επιδιώκει σχέσεις ισοτιμίας αντί να επιβάλλει τις δικές του αξίες. Αναγνωρίζει επίσης ότι η συμμετοχική έρευνα δεν εξαλείφει πάντα τις ανισορροπίες ισχύος: ο στόχος είναι η δικαιοσύνη στη σχέση, όχι η πλήρης εξίσωση.

Ένας κανόνας που εφαρμόζουμε: μην παρουσιάζετε έναν σύλλογο, μια μητρόπολη ή μια ομοσπονδία ως φωνή όλης της κοινότητας. Οι θεσμοί έχουν τη δική τους ατζέντα και τα δικά τους κενά λογοδοσίας, όπως εξηγούμε στο κείμενο για τους θεσμούς της διασποράς.

Η θέση του ερευνητή και οι πολιτικές ευαισθησίες

Ο αναστοχασμός (reflexivity) δεν είναι ακαδημαϊκή φιλολογία. Οι ίδιες οδηγίες του Kaldor Centre τον ορίζουν ως διαρκή εξέταση του πώς οι ταυτότητες και οι θέσεις του ερευνητή επηρεάζουν τις επιλογές και τα ευρήματα, μαζί με την οικοδόμηση ισότιμων σχέσεων όπου οι ανισότητες ισχύος αναγνωρίζονται και αμφισβητούνται.

Στην έρευνα του Ελληνισμού οι ευαισθησίες είναι συγκεκριμένες:

Θράκη και μειονοτικά ζητήματα. Η μελέτη ταυτοτήτων σε μικτές περιοχές απαιτεί προσοχή ώστε τα ευρήματα να μη χρησιμοποιηθούν εναντίον των συμμετεχόντων από οποιαδήποτε πλευρά.
Ξένη επιρροή. Όταν ερευνάτε μηχανισμούς επιρροής τρίτων κρατών σε ομογενειακούς θεσμούς, διαχωρίστε το τεκμηριωμένο από την υπόθεση και μην εκθέτετε ιδιώτες χωρίς λόγο δημοσίου συμφέροντος.
Χρηματοδότηση. Αν η μελέτη χρηματοδοτείται από κρατικό ή κομματικό φορέα, οι συμμετέχοντες δικαιούνται να το γνωρίζουν. Αλλάζει το τι θα πουν και πώς θα διαβαστεί η δημοσίευση.
Κρίσεις. Σε περιόδους πολέμου ή οικονομικής κατάρρευσης οι ανάγκες των κοινοτήτων αλλάζουν γρήγορα, όπως δείχνουμε στην ανάλυση για τις κρίσεις και τη διασπορά.

Για τους κανόνες που διέπουν την ανάλυση ασφάλειας και εξωτερικής πολιτικής, έχουμε γράψει χωριστά για τη δεοντολογία της γεωπολιτικής ανάλυσης.

Πώς επιστρέφουν τα ευρήματα στις κοινότητες

Μια έρευνα που δημοσιεύεται μόνο σε αγγλόφωνο περιοδικό με συνδρομή δεν επιστρέφει τίποτα στους ανθρώπους που τη στήριξαν. Οι οδηγίες του Kaldor Centre προτείνουν προσβάσιμα μέσα, όπως podcasts, εργαστήρια και σημειώματα πολιτικής, με προσοχή στη γλώσσα και στο κανάλι που ταιριάζει σε κάθε κοινότητα.

Στην πράξη:

Παρουσίαση πριν από τη δημοσίευση. Μια συνάντηση στον σύλλογο ή στην ενορία, όπου η κοινότητα σχολιάζει τα πρώτα ευρήματα.
Σύνοψη στη γλώσσα της κοινότητας, σε απλή γλώσσα, χωρίς ορολογία.
Σημείωμα πολιτικής για τους θεσμούς που μπορούν να δράσουν, από δήμους της χώρας διαμονής έως ελληνικά πανεπιστήμια. Για τον ρόλο των πανεπιστημίων, δείτε τον οδηγό μας για την εξωστρέφεια των πανεπιστημίων.
Ανοιχτή πρόσβαση στο τελικό κείμενο όπου επιτρέπεται.

Ίδια φροντίδα θέλουν και τα αρχειακά τεκμήρια: επιστολές, φωτογραφίες και φύλλα του ομογενειακού τύπου ανήκουν συχνά σε οικογένειες. Για το ξεκίνημα μιας τέτοιας έρευνας, δείτε το κείμενο για τα αρχεία ομογενειακού τύπου.

Λίστα ελέγχου πριν βγείτε στο πεδίο

Ερώτηση	Ναι / Όχι
Έχω κατάθεση ή έγκριση από την ΕΗΔΕ του φορέα μου;
Η φόρμα συναίνεσης υπάρχει στη γλώσσα των συμμετεχόντων;
Έχω προβλέψει προφορική και επαναλαμβανόμενη συναίνεση;
Ξέρω πού αποθηκεύονται τα δεδομένα και ποιος έχει πρόσβαση;
Έχω αφαιρέσει έμμεσα στοιχεία αναγνώρισης;
Συμμετέχουν ερευνητές από την κοινότητα;
Έχω γράψει σημείωμα για τη δική μου θέση;
Έχω δηλώσει τον χρηματοδότη;
Έχω σχέδιο για την επιστροφή των ευρημάτων;

Κάθε ισχυρισμός στη δημοσίευση πρέπει επίσης να στηρίζεται σε πηγή που διασταυρώνεται. Τη μέθοδό μας την περιγράφουμε στα κείμενα για την τεκμηρίωση των πηγών και τη μεθοδολογία ανοιχτών πηγών.

Η δική μας ματιά

Στο Παρατηρητήριο Ελληνισμού βλέπουμε τη δεοντολογία ως προϋπόθεση της αξιοπιστίας, όχι ως γραφειοκρατικό εμπόδιο. Μια έρευνα για τη διασπορά που δεν προστατεύει τους ανθρώπους της δεν θα βρει δεύτερη φορά ανοιχτή πόρτα.

Γι’ αυτό δεσμευόμαστε σε δύο πράγματα. Πρώτον, σε πλήρη ανεξαρτησία από κρατικές, κομματικές και θεσμικές επιρροές, ώστε οι κοινότητες να ξέρουν ότι τα λόγια τους δεν θα γίνουν εργαλείο καμίας ατζέντας. Δεύτερον, σε τεκμηρίωση κάθε ισχυρισμού με σαφείς πηγές, ώστε ο αναγνώστης να ελέγχει ο ίδιος από πού προέρχεται κάθε στοιχείο.

Πιστεύουμε επίσης ότι κανείς δεν μπορεί να μελετήσει μόνος του έναν Ελληνισμό που απλώνεται από την Αλβανία ως την Αυστραλία. Για αυτό προσκαλούμε ακαδημαϊκούς και αναλυτές από όλο τον κόσμο ως Fellows, ώστε η γνώση να παράγεται από ανθρώπους που γνωρίζουν από κοντά κάθε κοινότητα, με κοινούς κανόνες και εθνικό προσανατολισμό.

Alexios

Συνεργαστείτε με το Παρατηρητήριο

Αν ερευνάτε ομογενειακές κοινότητες, διασπορικούς θεσμούς ή μηχανισμούς ξένης επιρροής, το Παρατηρητήριο Ελληνισμού σας προσφέρει δωρεάν ενημερωτικό υλικό, άρθρα, έρευνες και βιβλίο, χωρίς διαφημίσεις και συνδρομές.

Hellenismwatch

Μπορείτε να συμμετάσχετε ως Fellow από το δικό σας πεδίο ειδίκευσης ή να μας στείλετε τεκμηριωμένη πληροφορία μέσω της tip line. Κάθε συνεισφορά ελέγχεται με τους ίδιους κανόνες τεκμηρίωσης.

Συχνές ερωτήσεις

Χρειάζομαι έγκριση ΕΗΔΕ για συνεντεύξεις με ομογενείς;

Αν η έρευνα γίνεται στο πλαίσιο ελληνικού ΑΕΙ ή ερευνητικού κέντρου και αφορά ανθρώπους ή προσωπικά δεδομένα, κατά κανόνα ναι. Οι κανονισμοί των ιδρυμάτων αναφέρουν ρητά τις συνεντεύξεις και τα ερωτηματολόγια. Ελέγξτε τον κανονισμό του δικού σας φορέα και καταθέστε πριν ξεκινήσετε.

Αρκεί μια υπογεγραμμένη φόρμα συναίνεσης;

Η φόρμα είναι η αρχή. Στην έρευνα της διασποράς η συναίνεση ξαναζητείται όταν αλλάζουν οι συνθήκες ή πριν από τη δημοσίευση και μπορεί να δοθεί και προφορικά. Ο συμμετέχων μπορεί να την ανακαλέσει οποτεδήποτε.

Μπορώ να χρησιμοποιήσω αναρτήσεις από ομάδες ομογενών στα κοινωνικά δίκτυα;

Μια ανάρτηση σε ομάδα δεν σημαίνει συναίνεση για έρευνα. Ζητήστε άδεια από τους διαχειριστές και τους συντάκτες, ανωνυμοποιήστε τα αποσπάσματα και συμβουλευτείτε τον υπεύθυνο προστασίας δεδομένων του ιδρύματός σας.

Πώς αποφεύγω να παρουσιάσω μία φωνή ως φωνή όλης της κοινότητας;

Περιγράψτε με ακρίβεια ποιους ρωτήσατε και ποιους όχι. Αφήστε τους συμμετέχοντες να αυτοπροσδιοριστούν και εντάξτε τοπικούς ερευνητές στον σχεδιασμό και στη συγγραφή.

Τι κάνω αν η έρευνα έχει ήδη ξεκινήσει χωρίς έγκριση;

Καταθέστε αμέσως στην ΕΗΔΕ. Η αναδρομική κατάθεση δεν σας απαλλάσσει από τη συμμόρφωση και το έργο μπορεί να ανασταλεί μέχρι την αξιολόγηση, οπότε ενημερώστε και τους συμμετέχοντες.

Δεοντολογία στην έρευνα της διασποράς: αρχές και πρακτική